Hellisheiði - Hengill
Hengill og hálendið umhverfis hann er hluti af þeim fjallahring sem rammar inn höfuðborgarsvæðið, frá Skarðsheiði og Esju í norðri að Keili í suðri. Hengillinn er eitt fjölbreyttasta og vinsælasta útivistarsvæðið sem Reykvíkingar geta sótt í dagsferð, hvort sem er að sumri eða vetri. Þarna er næst stærsta jarðhitasvæði landsins (utan jökla) og sér Reykvíkingum og fleiri íbúum suðvesturhornsins fyrir bæði heitu vatni og rafmagni.
Hengilsvæðið er á náttúruminjaskrá, einkum vegna stórbrotins landslags og fjölbreyttra jarðminja. Sjálfur er Hengill forn megineldstöð og utan í fjallinu eru stærstu jarðhitasvæðin, gufuhverir, brennisteinshverir, kalkhverir og kolsýrulaugar. Hæsti tindurinn, Skeggi, rís í ríflega 800 m h.y.s. Norður og austur af Henglinum eru lægri tindar, raðir samhliða móberghryggja sem vitna um mikla eldvirkni undir jökli á ísöld. Meðal sérkenna þessa svæðis eru óvenjulegir aflokaðir og stundum afrennslislausir dalir sem eru rennisléttir í botninn; - svona eru t.d. Innstidalur, Marardalur, Dyradalur og Sporhelludalur. Þeir eru taldir vera myndaðir milli móbergsfjalla, eiginlega stíflaðir uppi, en hafa fyllst í botninn af seti. Í Marardal voru naut geymd fyrrum með því að hlaða fyrir þröngt einstigi sem er eina færa leiðin inn í dalinn.
Hægt er að nálgast Hengilssvæðið úr suðri af þjóðvegi 1 eða úr norðri frá Nesjavallaleið. Margar gönguleiðir hafa verið stikaðar um svæðið. Að sunnanverðu liggur vinsæl gönguleið vestan Húsmúla um Engidal og síðan gegnum Marardal og Dyradal þar sem komið er inn á Nesjavallaveginn. Einnig er hægt að hefja ferð aðeins austar við Kolviðarhól, og fara um Sleggjubeinsskarð inn í Innstadal og uppúr honum og í Marardal og síðan áfram í Dyradal. Þá er falleg og auðveld leið um Fremstadal, Miðdal og inn í Innstadal. Úr Innstadal er hægt að halda áfram norður og klífa Skeggja en af honum er frábært útsýni.
Fyrst var byrjað að nýta jarðhitann í Henglinum þegar Nesjavallavirkjun hóf rekstur árið 1990. Hún hefur nú verið stækkuð tvisvar. Þar er framleitt rafmagn (120 MW) en líka dælt heitu (83°C) vatni sem rennur í pípum 27 km leið til Reykjavíkur. Nú er áformað að auka mjög orkuvinnslu á þessu svæði en nýtingin verður með öðrum hætti en hingað til. Virkjun jarðhita getur bæð gefið af sér gufu til að knýja hverfla og búa til rafmagn, en líka heitt vatn sem nota má til húshitunar, í sundlaugar o.s.fr. Uppbygging Orkuveitu Reykjavíkur miðaðist alltaf við að nýta hvort tveggja, heita vatnið og gufuna. Þörf höfuðborgarsvæðisins fyrir heitt vatn er fullnægt og ekki þörf á að bæta við borholum í náinni framtíð þess vegna. Sú mikla uppbygging sem nú stendur yfir er eingöngu til að útvega stækkuðu álveri við Hvalfjörð orku. Vatnið úr þessum nýju borholum verður þess vegna ekkert nýtt, bara gufan, og virkjunin nýtir aðeins um 10% af þeirri orku jarðhitakerfisins sem berst upp á yfirborð. Mikil orka fer því til spillis en um leið er verið að ganga á þann forða sem í jarðhitageyminum er. Hægt er að nýta jarðhita á sjálfbæran hátt en vinnslan felur þó oftast í sér að varminn er tekinn hraðar en hann nær að endurnýjast. Virkjunaráformin á Hengilssvæðinu eru mjög stórtæk: búast má við að orkuforðinn dugi aðeins í 40 ár með fyrirhuguðum vinnsluhraða. Þetta er því námuvinnsla en ekki sjálfbær nýting.
Þóra Ellen Þórhallsdóttir
