Jökulsár Skagafj.
Jökulsármar í Skagafirði eiga upptök sín undan norðurhluta Hofsjökuls. Kemur Eystri-Jökulsá, eða Jökulsá austari - en bæði nöfnin eru notuð - í kvíslum undan norðausturhorni hans, norðan Miklafells. Vestari-Jökulsá, eða Jökulsá vestari, kemur einnig í kvíslum undan næfellt miðju norðurbarði jökulsins. Þær renna svo hvor í sínu lagi ofan hásléttuna og niður í Skagafjarðardali: Austurdal og Vesturdal. Er svokölluð Hofsafrétt á milli þeirra uppi á hálendinu. Á dalamótunum sameinast árnar líka. Heita þær Héraðsvötn síðan og renna um hríð austan við Tungusveit. Neðan við Vindheimamela í Tungusveit verður flatlendi að vötnunum og hafa þau flæmst þar víða í tímans rás. Vötnin flæða þar iðulega yfir, vökva landið og bera á það aur sinn, en sjaldan verður þar svo þurrt, að lönd þessi skrælni. Til sjávar falla vötnin sitt hvoru megin við Hegranesið og er vesturkvíslin núna vatnsmeiri.
Eystri-Jökulsá
Eystri-Jökulsá flytur með sér talsvert lindavatn undan jökli og er því oft mjólkurblöndulitur á henni, nema jökulbráð sé þeim mun meiri. Rennur hún fyrst flatt og hlykkjótt uppi á hásléttunni. Er hún þar víðast flöt, kvíslótt og á eyrum. Neðan við brú í Austur-Bugum fer hún að grafa sig niður milli holta og hæða. Þar er á henni Eyfirðingavað, sem var á hinni fornu þingleið og síðar skreiðarleið Eyfirðinga. Heita þar Eystri-Pollar eða Austari-Pollar austan við ána, rústaflói með gróðurkraga, sem var einn aðal áfangastaðurinn á leiðinni. Nokkru ofar koma ár austan af Fjöllunum (Nýjabæjarfrétt).
Litlu neðan Eyfirðingavaðs dýpkar dalurinn og kallast þar Jökuldalur. Stefnir hann nærri norðri. Er þar undirlendi nær ekkert í dalbotninum en hlíðar víða hömróttar efra. Þarna renna ár nokkrar úr austri, af Nýjabæjarafrétt og Nýjabæjarfjalli. Er nokkuð lindavatn í þeim öllum, en þó sýnu mest í Fossá, sem fellur í bröttu þrepi ofan í Austurdal. Hinn raunverulegi Austurdalur hefst neðan við Hvítá eða svo og stefnir norðvestur. Er þar fagurgróið undirlendi í dalbotninum. Tvær ár falla þar austan að um samnefnda dali, Tinná og Ábæjará. Eru dalir þeirra djúpir og þröngir. Nokkru utan við Skatastaði hefjast skrautleg og víða gróðurvinjuð gljúfur að ánni. Sameinast þau styttri gljúfrum Vestari-Jökulsár neðan við Tunguháls og eru þaðan í einu gljúfri ofan um Villinganes.
Austurdalur er fallegur dalur. Veldur því fyrst lag hans og dala- og giljaskorin austurhlíð hans, auk gróðursældar. Svokölluð Tinnáreldstöð (forn megineldstöð frá tertíer-tíma) liggur nær þvert um hann og eykur ljósum, bleikum og grænum litum í litróf bergsins. Byggð var annað veifið á Austurdal. Þar bjó Bólu-Hjálmar m.a. um hríð. Gróskusamt er á dalnum, en birkikjarr vex í Stórahvammi inni á Jökuldal, í um 500 m y.s. Fögur gróðurvin er í Fossárdal innri, í um 700 m y.s.., við lindabunur í skjól- og sólarhlíð dalsins.
Vestari-Jökulsá
Vestari-Jökulsá kemur í þremur aðalkvíslum undan jöklinum. Sameinast þær rétt neðan við svokallaðan Skiptabakka (gangnamannastöð) og steypast síðan ofan í Þröngagil, djúpt, þröngt og hömrótt. Liggur gljúfrið í dal, uns áin fellur út úr honum og ofan í hinn eiginlega Vesturdal. Við Skiptabakka er Jökulsá á veturna nauðalítil og lindavatnssnauð.
Inn af Vesturdal verður annar dalur, sem stefnir suður norður og stundum er kallaður Hofsárdalur, en Hofsá rennur eftir honum. Hún myndast af Fossá, sem á upptök sín undir jökulbarðinu, skammt vestur af Austurkvísl (Skálakvísl) Vestari-Jökulsár, og lindavatnsauðgum ám, sem falla ofan í svokallaðan Runudal af brúnum Hofsfréttar. Dalur sá er framhald Hofsárdals en stefnir suðaustur og þrengist inn eftir. Þar eiga að vera tóttir Hraunþúfuklausturs, sem getið er um í sögnum og munnmælum. Jökullitur er yfirleitt á Fossá á sumrin. Hún fellur beint norður í Hofsárdal og eru þar falleg fossgljúfur að henni, forn og ný.
Gróður er nokkur í Miðhlut og árdalnum. Austan þess er háslétta Hofsafréttar. Stök og gróðurlaus móbergsfjöll mynda krans og kraga um jökulinn, en fá ein liggja lengra úti á hásléttunni. Hofsafrétt sjálf er öldótt og hallar heldur norður. Er hún því erfið yfirsýnar. Gróðurblettir eru þar nokkuð víða, en austan til á afréttinni eru stórmerkilegar rústaflár, Orravatnsrústir (um 800 m y.s.), Svörturústir (um 850 m y.s) o.fl.
Vesturdalur og Hofsárdalir eru fallegir dalir, en nokkuð ólíkir Austurdal. Dalbotninn er mishæðóttari, umskifti tíðari milli gróðurhverfa og lindalækjar víða flæðandi beint út úr hlíðum. Hofsafrétt sjálf hefur mörgum þótt rislítil og ljót, en þar bæta ekki úr tíðar þokur, auk þess sem éljagarra getur gert þar á öllum árstíðum.Vestan Vestari-Jökulsár tekur við Eyvindarstaðaheiði. Eru þar fyrst blágrýtisbrotstallar, en svo sléttast landið vestar með bólstrabergskollum, jökulbergsþekjum og grágrýtismelum. Heitir þar Hraunin og fer úr því að halla vestur til vatnasviðs Blöndu.
Aðgengi og útivist
Vatnasvið Jökulsánna eru greið aðaksturs á torfærum bílum frá suðaustri og norðri. Vegur skilur sig frá Sprengisandsleið við Fjórðungsvatn og liggur þaðan vestur yfir Sprengisand og niður í Vesturdal hjá Giljum. Hjá Laugafellsskálum kemur saman við hann vegur upp úr Eyjafirði, en vegur liggur af honum innan við Runudal, vestur að Ingólfsskála við Skálakvísl. Tuðruslóð liggur inn hjá Goðdalakistu og inn á Skiptabakka. Gönguleiðir og reiðleiðir hafa verið upp Austurdal og upp að Laugarfellsskálum. Annars virðist hafa verið frekar fátt um göngufólk og reiðmenn á þessum slóðum.
Freysteinn Sigurðsson
