Langisjór

Langisjór og umgjörð hans er einstakt svæði á heimsvísu því að hvergi á úthafshrygg ofansjávar vitnar land um eins gífurlega eldvirkni á gossprungum undir ísaldarjökli. Tuga kílómetra langir móbergshryggir, 100-300 m háir stefna norðaustur frá Torfajökli og hverfa undir Vatnajökul, sem nú hylur nyrsta hluta þess hryggjarstykkis sem birtist er ísaldarjökullinn hvarf af landinu fyrir um 10 þúsund árum. Náttúruvættið Lakagígar, Eldhraun og móbergshryggir frá Grænafjallgarði og norðaustur beggja vegna  Langasjávar hafa einstakt fræðslu- og vísindagildi og að talið að  landsvæðið gæti komist á Heimsminjaskrá Menningarstofnunar Sameinuðuþjóðanna (UNESCO). Eldgjárhraunið frá árinu 934 og Eldhraunið sem rann frá Eldborgarröðum 1783-1784 eru stærstu hraun sem runnið hafa á Jörðinni á síðustu árþúsundum. Þekking og reynsla Íslendinga af Skaftáreldum er framlag til skilnings á náttúruhamförum sem hafa áhrif um allan heim.  Ábyrgð okkar að gæta þessa lands er því mikil.

Langisjór, stærsta blátæra fjallavatn landsins, liggur mitt í ósnortnu víðerni í djúpum dal milli móbergshryggjanna Tungnaárfjalla og Fögrufjalla. Þar er einn fegursti staður landsins, að formum og litbrigðum, víðáttu, og andstæðum. Þráðbeinir hryggir rísa brattir upp af vatnsfleti sem skilur að nær gróðurlausa svarta sanda Tungnaárfjalla og víðlenda skærgræna mosþembu Fögrufjalla með strjálum hálendisgróðri. Í norðaustri rís hvítur Vatnajökull. Breiðbak ber hæst í Tungnaárfjöllum og við suðurenda Langasjávar móbergshnjúkinn Sveinstind (1090 m y. s.) sem Þorvaldur Thoroddsen nefndi eftir Sveini Pálssyni. Langisjór er 20 km langur, allt að 2,5 km breiður og tíunda dýpsta vatn landsins (73,5 m)  Afrennsli er til Skaftár um ána Útfall  og 12 m háan foss í skarði norðarlega í Fögrufjöllum. Fram undir lok 19. aldar er talið að útfall hafi verið norður úr Langasjó en þá hafi jökull náð að skríða að Fögrufjöllum og lokað rásinni svo að núverandi Útfall varð til. Jafnframt tók jökulvatn að renna í Langasjó og lita hann. Um 1966 hafði jökullinn hins vegar hopað svo að vesturkvíslar Skaftár tóku að renna austur með Fögrufjöllum og Langisjór varð aftur tær eins og hann er talinn hafa verið fram að lokum 19. aldar. Frá Landmannaleið er um 20 km greiðfær slóð skammt norðan við Eldgjá inn að sunnanverðum Langasjó og önnur nokkru vestar að Faxasundum við Tungaá og síðan með Lónakvísl að Langasjó. Í vatninu eru urriði og bleikja. Margir landslagsljósmyndarar telja Langasjó fegursta stað Íslands. Ekki er gert ráð fyrir að Langisjór, Tungnaárfjöll og Fögrufjöll, verði innan væntanlegs Vatnajökulsþjóðgarðs.

Skaftárveita
Landsvirkjun hefur kynnt hugmyndir um að breyta Langasjó í miðlunarlón og veita þaðan vatni til Tungnaár svo að nýta megi það í virkjunum við Sigöldu, Hrauneyjafoss og Búðarháls í Tungnaá og síðan Sultartanga og Búrfell í Þjórsá.  Þetta kallast Skaftárveita því að veita skal í lónið vesturkvíslum Skaftár, sem koma undan Tungnaárjökli (um 16% af meðalrennsli Skaftár við Skaftárdal). Skaftárhlaup, sem koma á 1 til 3 ára fresti undan sigkötlum á jarðhitasvæði norðvestan við Grímsvötn, féllu þá um Langasjó. Reistar yrðu þrjár jarðvegsstíflur (samanlagt 700 m langar og allt að 28 m háar) milli norðurenda Fögrufjalla og Skaftárfells. Við það myndast um 6 km2 lón við norðausturenda Langasjávar (nefnt Norðursjór) og frá því yrði vatn leitt um 60 m breiðan og 1,5 km langan og allt að 12 m djúpan skurð inn í norðurenda Langasjávar. Fyllist lónið við náttúruhamfarir félli vatn um yfirfall stystu stíflunnar næst Skaftárfelli. Tekið yrði fyrir vatnsrennsli um Útfall og vatn leitt úr suðurenda Langasjávar til Tungnaár um skurð, jarðgöng og síðan aftur um opinn skurð vestur til Lónakvíslar sem nú sprettur fram úr lindum undir Tungnaárfjöllum. Úr Botnlanga Lónakvíslar félli vatnið í Tungnaá. Stóraukið vetrarrennsli græfi út farveg Lónakvíslar og lindagróður gæti eyðst. Botn rásarinnar út úr Langasjó yrði 20 m lægri en núverandi vatnsborð í Langasjó (642 m). Með þeim hætti gæti vatnsborð í Langasjó lækkað sem því nemur. Hvert sumar yrði lónið fyllt með leysingarvatni frá vesturkvíslum Skaftár og flest ár myndi það sveiflast við miðlun um 10-15 m, mest 17 m. Strandgróður myndi hyljast jökulleir og eyðast. Þess yrði gætt að vatnsborð næði ekki núverandi vatnsstöðu svo að renna færi aftur um Útfall. Þó er gert ráð fyrir að Skaftárhlaup að hausti gætu fyllt lónið, vatnsborð jafnvel risið allt að 6 m yfir núverandi stöðu, og vatn rynni þá skamma stund um Útfall. Þar yrði því yfirfall styrkt með steypukápu til þess að kom í veg fyrir að þunnt móbergshaftið við núverandi fossbrún rofni og bresti. Langisjór yrði morugt jökullón og veiði legðist af. Hins vegar drægi Skaftárveita úr áflæði og aurburði yfir Skaftáreldahraun og sandfoki á hálendi og í byggð.

Talið er að veitulónið (Norðursjór) fyllist að mestu af aur á 30 árum og Langisjór suður að Útfalli innan 80 ára. Þá þyrfti að bora göng gegnum Fögrufjöll suður við Fagralón til þess að veita hlaupvatni yfir til Skaftár ef þörf er á. Talið er að Langisjór allur hálffyllist af aur á 150-250 árum. Lagðir yrðu vegir að mannvirkjum, þar sem nú eru slóðir en leggja þyrfti nýja leið að Útfalli. Að stíflunum við norðanverðan Langasjó koma þrjár leiðir til greina: um Breiðbak, með bökkum Langasjávar að vestan eða upp með Hverfisfljóti og gegnum náttúruvættið við Lakagíga. Stíflur, lón, skurðir, vegir og önnur mannvirki myndu breyta ásýnd lands um ókomna tíð og hafa áhrif á gildi svæðisins til útivistar. Engin leið er að líkja miðlunarlóni Skaftárveitu, með árvissa vatnsborðssveiflu, við Langasjó þegar jökulvatn náði inn í hann um stutta stund á 20. öld.  

Helgi Björnsson