Skaftá

Skaftárvirkjun við Skaftárdal
Við Skaftá er kenndur jökull, tunga og dalur, en einnig mestu jarðeldar og  hraun sem til hafa orðið á Íslandi eftir að forfeður okkar numu þar land. Skaftá kemur í tveimur meginkvíslum undan Vatnajökli, vesturkvísl frá syðsta hluta Tungaárjökuls og Skaftárjökli, skammt austan við Fögrufjöll, og austurkvísl frá nyrsta hluta Síðujökuls. Kvíslarnar sameinast norðan við móbergsfellið Tröllhamar og flæmast austan Fögrufjalla suðvestur um flata 2-3 km breiða aura sem í Skaftárhlaupum verða samfellt haf. Síðan þrengir Skaftáreldahraunið frá 1793 ánni að Fögrufjöllum allt frá Sveinstindi vestur fyrir Kamba. Alla þessa leið fellur Skaftá meðfram  Lakagígum sem eru friðlýst náttúruvætti. Við Uxatinda sveigir fljótið snögglega til suðurs og fellur um 4 km langt skarð að Úlfarsdal. Síðan rennur Skaftá niður í byggð að mestu ofan á Skaftáreldahrauni sem fyllti gömul gljúfur hennar. Að vestan falla í hana þverárnar Nyrðri-Ófæra úr Eldgjá, og Syðri-Ófæra skammt norðan við Þorvaldsáraura, en að austan Grjótá og Hellisá sunnan Leiðólfsfells. Þannig ber Skaftá fram jökul-, drag- og lindavatn. Allmargir smáfossar og flúðir eru á leið niður að Skaftárdal en skammt ofan hans fellur áin fram af hraunbrún í 9 m háum Hundafossi. Neðan Skaftárdals breiðir áin úr sér og greinist síðan í þrennt. Kvísl austur með Skálarheiði heldur Skaftárnafninu og rennur fram hjá Kirkjubæjarklaustri fram á Stjórnarsand og til sjávar við Skaftárós. Suður með Skaftártungu fellur Eldvatn (Ása-Eldvatn) í Kúðafljót. Einnig hverfa álarnir Brestur og Skálaráll suður á Eldhraun og bera fram aur sem smám saman stíflar rásir svo að vatn nær lengra fram í hverju Skaftárhlaupi.. Vatnið hripar gegnum hraunið og kemur í lindum undan því í byggð m. a. í Tungulæk og Grenlæk í Landbroti sem eru vinsælar veiðiár og meðal bestu sjóbirtingsáa landsins.

Meginvegur um svæðið er Landmannaleið upp úr Skaftártungu vestan Skaftár, um Eldhraun að Landmannalaugum en einnig liggja um það ýmsar reið- og göngslóðir fornar og nýjar með viðkomu í gangnamannaskálum. Slóð er frá Skaftárdal að Leiðólfsfelli og norður að Lakagígum. Einstök gönguleið er frá Sveinstindi meðfram  stórfenglegum flúðum Skaftár, um Hvanngil og Uxatindagljúfur og loks fram Skælingana að skála í Stóragili. Umhverfi Skaftár er hluti af svæðisheild sem nær yfir Lakagíga og Eldgjá, sem eru upptök mestu eldgosa sem orðið hafa í heiminum á sögulegum tíma.  Þar er vinsælt útivistarsvæði með fjölbreyttu, vatnafari, jarðmyndunum, landslagi og gróðri, og þar eru merkar menningar- og mannvistarminjar.

Virkjunarframkvæmdir
Skaftárvirkjun við Skaftárdal felst í því að safna vatni í 9 km2 miðlunarlón í lægð við  Þorvaldsáraura og veita því í jarðgöngum að virkjun skammt frá Búlandi. Um 1850 m löng stífla yrði gerð í dalverpi ofarlega í Tungufljóti inn af Réttarfelli neðan ármóta við Þorvaldsá. Skaftá yrði beint í þetta miðlunarlón með stíflu neðan við Hólaskjól. Skaftá og  Syðri-Ófæru yrði veitt um göng og 1.300 m langan skurð frá  Kálfasléttum til miðlunarlónsins. Skaftá hyrfi því á um 10 km kafla en neðan við Skaftárdal kæmi hún aftur í núverandi farveg. Hugmyndir hafa einnig verið um að auka vatnsmiðlun virkjunarinnar með því að stífla Skaftá á árurum austan Sveinstinds skammt neðan við Stakafell. Þar yrði til 16 km2 lón sem talið er að fylltist á þremur áratugum af aur úr Skaftárhlaupum og eftir það bærist allur aur niður að Þorvaldsaurum. Annar kostur er að nýta Langasjó til miðlunar með því að veita vesturkvíslum Skaftár í hann og vatni síðan um göng sunnarlega úr honum stystu leið til Skaftár.
Um 90% af fyrirhuguðu lónstæði á Þorvaldsáraurum er gróið svæði, að mestu mosavaxið. Nokkrar athyglisverðar lindir færu undir vatn. Vegagerð yrði umtalsverð við þessar virkjun og á um 3 km kafla neðan við Hólaskjól þyrfti að færa veg vestur fyrir Syðri Ófæru.  Um 6 km langar veitulínur yrðu reistar til þess að koma rafmagni til byggða í Skaftártungu. Háspennulínur gætu einnig legið vestur á Mælifellssand eða vestur yfir Herðubreiðarháls og myndi það raska verulega verndargildi víðáttumiklu svæðis að fjallabaki. Leiðigarðar og inntaksmannvirki í Skaftá neðan Hólaskjóls yrðu áberandi og blöstu við á fjölfarinni leið inn í Eldgjá.

Helgi Björnsson