Skjálfandafljót

Skjálfandafljót kemur úr Vonarskarði og rennur norður í Skjálfandaflóa. Jökulkvíslar leggjast til þess að sumarlagi undan kögurjöklum Bárðarbungu og gefur það Fljótinu lit. Fyrsta spölinn fellur Fljótið hægt norður hásléttuna, en stingur sér svo í tveimur meginþrepum, Syðra- og Ytra-Fljótsgili, niður í Króksdal, en dalbotninn er þar í rúmlega 400 m y.s. hæð. Stefnir dalurinn þaðan norður – norðaustur, en beygir við Krossá (Króksá?) nærri til hánorðurs og heitir þar að ætlan sumra Fljótsdalur. Eru þar hamraflug úr móbergi vestan Fljótsins nyrst, sem Hrafnabjörg heita, en annars er dalurinn skorinn að mestu í basaltlög, sem hallar hægt inn og austur.

Þar í dalsmynninu hafa Suðurárhraun runnið þvert um dalinn og síðan ofan allan Bárðardal og niður á móts við Köldukinn, ef ekki alla leið í sjó á sínum tíma. Fljótið hefur svo brotið sér farveg í gegnum hraunið, yfirleitt þröngan og með fagurfrægum fossum, Hrafnabjargafossi, Ingvararfossi og Aldeyjarfossi, sem er neðstur og talinn vera einn af fegurstu fossum á Íslandi, ekki síst vegna stuðlabergsumgjörðarinnar að honum. Fall Fljótsins á þessum kafla nemur rúmlega eitt hundrað metrum.

Þverár Fljótsins og umgjörð
Ofan Syðra-Fljótsgils falla nokkur vötn til Fljótsins norður um Fljótstungur frá Tungnafellsjökli og er Jökulfallið þeirra mest og varasamast. Ofan Ytra-Fljótsgils er hið fræga Kiðagil vestan Fljóts, djúpt og hrikafagurt gljúfur. Sunnan, eða austan, í Króksdal falla lindavatnsskotin vötn ofan af hásléttunni. Er Hrauná efst þeirra (syðst), en hún fellur meira eða minna á hrauni, allt niður í dal. Uppi á hásléttunni koma volgar lindir upp í hrauninu og heitir þar Laufrönd, gróskumikil öræfavin. Þar hafa annað veifið sést snæuglur og talið er, að þær hafi orpið þar um einhver árabil. Fallegt gljúfur er að Krossánni ofan í dalinn, með hamrastöpum hið neðra og jökulmelsbríkum hið efra.

Hlíðar Króksdals og Fljótsdals eru nú að miklu leyti berar og blásnar urðir og klappir vestan Fljóts og eins í Sandmúla og Hafursstaðahlíð að austanverðu, utan við Krossá. Dalbotninn er annars að mestu gróinn. Örnefni benda til skóga til forna, inn allar hlíðar, og enn finnst birki í Ytra-Fljótsgili, í um fimm hundruð metra hæð yfir sjó. Til rústa sá á dölunum langt fram eftir öldum, en fornmunir og mannabein hafa verið að blása þar upp síðustu tvær aldirnar, að minnsta kosti.

Tvær lindár renna ofan af hallalítilli hásléttunni austan dalsins á móts við dalsmynnið, Suðurá úr Suðurárbotnum og Svartá úr Svartárvatni. Ofan frá Mýri fellur fljótið með jöfnum halla á hrauninu niður á móts við Ljósavatnsskarð, í um eitt hundrað metra hæð yfir sjó. Þar verða aftur fossar og strengir í Fljótinu niður á móts við Kinnarfell, en þaðan líðast það um sandeyrar til sjávar. Efstur fossanna er Goðafoss, annar foss í Fljótinu í hópi fegurstu fossa landsins.

Vegir og virkjunarhugmyndir
Óvegasamt hefur verið upp með Fljótinu að austan ofan byggðar og fátt og strjált um fjallaskála á þeim slóðum. Ruðningsslóð liggur inn yfir Suðurárhraunin, inn dalinn og innan við Krossá upp á hásléttuna. Nú er hún tengd inn á Trölladyngjuleið. Hefur verið fremur fáfarið um þessar slóðir, jafnt af gangandi, ríðandi sem akandi fólki. Er þetta þó snotur leið, með Fljótinu inn yfir Suðurárhraun, inn gróinn dalinn og svo hvert sem vill, áfram slóðina, eða inn að Hrauná og upp með henni, eða upp með Fljótsgiljunum. Vaða verður ár á leiðinni.

Hugmyndir hafa um áratugaskeið verið dregnar upp af virkjun Fljótsins. Virkjun fallsins ofan Fljótsgilin tvö (Fljótshnjúksvirkjun) hefur virst vera óhagkvæm. Nú er helst á döfinni að virkja fallið í dalsmynninu og stífla uppi miðlunarlón innst, eða innarlega, á Suðurárhrauninu og setja dalbotninn undir vatn allt inn á Króksdal. Til vatnsdrýginda hefur verið hugsað um að veita Suðurá, jafnvel Svartá líka, yfir í lónið. Yrði lindavatnsstofninn þá líklega meira en helmingur virkjaðs vatns og dregur það úr þörf á stóru miðlunarlóni. Virkjun þessi yrði að afli til öðru hvoru megin við 100 MW, allt eftir því hvernig til yrði hagað.

Fegurðarrask yrði í margra augum að stíflu á þessum stað, dalbotninn hyrfi að miklu leyti undir vatn, en vatnsflæði þyrri til muna í fossunum fögru, nema veitt verði á þá til mótvægis. Leiðir legðust af inn dalinn, svo sem nú eru, en rask af vegum og öðrum mannvirkjum færi eftir endanlegri staðsetningu og tilhögun virkjunar. Sótt hefur verið um rannsóknarleyfi vegna virkjunar Skjálfandafljóts á þessum slóðum.

Freysteinn Sigurðsson