Þjórsá
Þjórsá og Þjórsárver
Þjórsá er lengsta á landsins. Hún sækir vatn langt upp á Sprengisand, talsvert norður fyrir mitt hálendið, og til Vatnajökuls, Tungnafellsjökuls og Hofsjökuls og rennur fyrst um gróðurlítil öræfi. Ánni bætist mikið vatn á leið gegnum Þjórsárver þar sem hún rennur á breiðum aurum með víðáttumikil græn gróðurlendi beggja megin. Eftir það þrengist farvegurinn og áin rennur á kafla um gljúfur með nokkrum tilkomumestu fossum landsins: Dynk, Gljúfurleitarfossi og Kjálkaversfossi (sem einnig er kallaður Hvanngiljafoss). Meðfram ánni er gróið þegar neðar dregur og víða stórbrotið og fagurt landslag. Að lokum liðast Þjórsá um stærsta og þéttbýlasta landbúnaðarhérað á Íslandi. Í byggð eru, eða voru, nokkrir lágir fossar, fyrst við Tröllkonuhlaup, síðan Þjófafoss, Búði, Hestfoss og neðst Urriðafoss.
Þjórsárver
Þjórsárver er samheiti yfir víðáttumikil gróðurlendi milli upptakakvísla Þjórsár suður af Hofsjökli. Þau eru ein víðáttumesta en jafnframt einangraðasta gróðurvin hálendisins, lífauðug vin á annars mjög gróðursnauðu landi. Þjórsárver njóta verndar sem alþjóðlega mikilvægt votlendi vegna fuglalífs, einkum heiðagæsar. Þau voru friðlýst árið 1981 en friðlandið nær aðeins til hluta vistkerfis og landslagsheildar veranna.
Gróið land liggur að mestu í grunnri en víðri lægð að Þjórsá sem vatn streymir að, jökulvatn og dragvatn á yfirborði en grunnvatn neðanjarðar sem síðan sprettur fram í lindum. Þarna eru flóar, gróskumikil flæðiengi, víðiheiðar, mólendi, snjódældir, grónir áraurar og blómabrekkur. Í Þjórsárverum og Arnarfellsbrekku vex um fjórðungur allra íslenskra háplöntutegunda og þar hefur fundist þriðjungur allra íslenskra varpfugla, m.a. álft, himbrimi, kjói, hávella, heiðlóa, óðinshani og rjúpa. Þjórsárver eru líklega það stóra gróðurlendi miðhálendisins sem kemst næst því að bera upprunalegan gróður. Þar eru áberandi blaðstórar jurtir sem beit hefur útrýmt annars staðar, t.d. burnirót, ætihvönn og blágresi. Þjórsárver eru líka stærsta freðmýri á Íslandi. Sífrerinn birtist sem rústir, bungumyndaðir hólar með kjarna úr ís og frosnum jarðvegi sem rísa upp úr votlendi eða grunnum vötnum. Rústir, tjarnir og votlendi með störum og fífu skapa ólík búsvæði fyrir lífverur og eru ein ástæða fyrir líffræðilegri fjölbreytni veranna. Alls staðar eru mjúk náttúruleg mynstur, tjarnir, vötn, lindir og jökulkvíslar, bungumyndaðar sífrerarústir og litlar ójöfnur í landslagi endurspeglast í mynstri í gróðrinum.
Þjórsárver eru einangruð og þangað leita tiltölulega fáir. Tvær ökuleiðir eru í aðalverin að vestanverðu, upp með Þjórsá eða í austur frá Kerlingarfjöllum. Fyrri leiðin er oftar farin. Þá þarf að fara yfir tvær óbrúaðar ár og þarf aðgát við báðar . Af þessari leið er um klukkustundar gangur að Dynk og neðar að Gljúfurleitafossi. Sé farið frá Kerlingarfjöllum þarf ekki að fara yfir vatnsfall sem heitið getur en leiðin er torfarin jeppaslóð. Austan Þjórsár eru tvö stór og vel gróin ver, Þúfuver og Eyvindarver sem má skoða í dagsferð frá Reykjavík.
Um verin sjálf verður að ganga eða fara ríðandi, - þó er gróður víða svo viðkvæmur að hross geta valdið verulegum spjöllum. Oftast er gengið eins og gamla reiðleiðin lá efst í verunum, um Arnarfellsmúla sem skarta óviðjafnanlegu blómskrúði um hásumar. Í Nauthaga og í Jökulkrika má fara í heitt bað, hægt er skoða íshella og fornar gæsaréttir. Síðan má rölta niður með kvíslunum til að skoða gróður, fugla og sífrerarústir. Að Illaveri undanskildu er yfirleitt vandalaust að komast um gróið land þótt það sé víða blautt. Kvíslarnar eru djúpar og sumar straumþungar og varasamar, einkum Arnarfellskvísl. Af Arnarfelli hinu mikla er óviðjafnanlegt útsýni. Ferðafélag Íslands, Útivist og Landvernd hafa skipulagt ferðir í Þjórsárver.
Deilt hefur verið um virkjun Þjórsár og veitur í Þjórsárverum frá því um 1970. Þá voru uppi áform um 200 km² miðlunarlón sem sett hefði nánast allt gróðurlendi veranna á kaf og náð næstum upp að Hofsjökli. Þetta fyrirhugaða manngerða vatn var nefnt Isle Lake Storage af hugmyndasmiðunum eftir eyjum sem staðið hefðu upp úr því og hefði á íslensku kallast Eyjavatn. Friðun Þjórsárvera hefur allar götur síðan gengið eins og rauður þráður gegnum íslenska náttúruverndarbaráttu og sprottið upp með reglulegu millibili þegar ný virkjunaráform hafa litið dagsins ljós. Náttúruverndarráð samþykkti Kvíslaveitu um 1980 og þar með að allar kvíslir sem í Þjórsá renna úr austri og austasta kvísl Þjórsár sjálfrar yrðu teknar en jafnframt náðist samstaða um að friðlýsa verin næst Þjórsá að austan (Eyvindarver og Þúfuver) og stóru verin vestan ár. Um 1998 kom í ljós að Landsvirkjun hafði, án vitundar Náttúruverndarráðs, undirbúið veitu meginkvíslar Þjórsár sjálfrar með því að taka ána rétt þar sem hún rennur inn í Þjórsárver og beina henni í skurði til Kvíslaveitu. Þetta olli hörðum viðbrögðum. Síðasta útfærslan (kennd við Jón Kristjánsson settan umhverfisráðherra) fólst í fremur litlu lóni neðst í Þjórsárverum en sú útfærsla gerði líka ráð fyrir tveimur lónum efst í Þjórsárverum austur af Arnarfelli hinu mikla, og að mestallt vatn sem rennur inn í verin nyrst yrði tekið og veitt í Kvíslavatn. Farvegur Þjórsár hefði þar með orðið nær þurr á 8 km kafla efst í Þjórsárverum og vatnslítill á 4 km kafla til viðbótar.
Umhverfi og vatnsbúskap Þjórsár hefur nú verið raskað að austanverðu næstum upp að miðju landsins. Sumir farvegir eru þurrir eða vatnslitlir en nýir gerðir með skurðum og stíflum. Jökulvatni var veitt í Þórisvatn sem áður var tært hálendisvatn og fjölmörg lón búin til, hið stærsta (Kvíslavatn) er 7. stærsta vatn landsins. Vatnsmagn í Þjórsá þar sem hún rennur út úr Þjórsárverum er nú ekki nema ríflega helmingur af því sem áður var og fossarnir fyrir neðan hafa rýrnað sem því nemur. Umhverfið vestan ár er óraskað þar til kemur að Sultartangalóni og meginhluti Þjórsárvera enn heill.
Þóra Ellen Þórhallsdóttir
