Torfajökulssvæðið
Svæði það sem hér er fjallað um er kennt við Torfajökull en er mikill fjallabálkur með nokkrum smáum jöklum. Þarna er jafnframt eitt mesta jarðhitasvæði landsins. Hitinn er nánast allur innan feiknamikillar fornar öskju undir Torfajökli en teygir sig vestur að Rauðfossafjöllum austan Heklu og norður fyrir Landmannalaugar. Þarna er þétt kraðak tinda og fjalla, og mikil fjölbreytni í formum. Margir tindar eru oddmjóir, aðrir axlaskakkir eða flatir að ofan, fjöllin eru kassalaga, skörðótt eins og sagarblöð, breið og ávöl, hvelfd eða brattar hálfkúlur. Á milli eru þröngir dalir og gil. Auk Torfajökuls og Kaldaklofsjökuls eru jökulfannir í Hrafntinnuskeri og Reykjafjöllum. Fannfergi er mikið og snjóa leysir seint enda liggur landið frá 600 og upp í nær 1.300 m h.y.s. Líparítfjöllin eru gróðurlítil, brött og skriðurunnin, en móbergsfjöllin klædd mosa.
Hvergi á landinu og óvíða í heiminum hefur almættið verið örlátara á litrófið en á þessu landi. Líparítfjöllin spanna nánast alla liti frá ljósgráu og fölgulu út í kryddgult, appelsínugult, bleikt og dökkrautt með grænu, blýgráu og bláu. Endimörk litaskalans reka hvítir jöklar og fannir, dökk móbergsfjöll og hin gljásvörtu og glerkenndu hrafntinnuhraun sem hvergi er að finna annars staðar á landinu. Það er engu líkt að líta yfir þetta svæði af háum tindi, - eins og að vera á þaki heimsins og fyrir fótum manns er land íss og elda, land sem virðist vera ævagamalt en er samt augljóslega enn í hraðri mótun.
Miðhluti svæðisins er gömul askja. Líparítið er að mestu komið upp við gos undir jökli á ísöld. Hrafntinnuhraunin eru yngri og runnu á jökullausu landi, þau yngstu eftir landnám. Síðast gaus um 1480 og syðst á þeirri gosrein komu upp Laugahraun upp af Landmannalaugum og Námshraun sunnan Frostastaðavatns. Það var eitt stærsta þekkta gos hér á landi. Mikill jarðhiti er á yfirborði. Undan Laugahrauni streymir heitt vatn í baðlaugina í Landmannalaugum og annar vinsæll baðstaður er við Strútslaug. Gufuhverir og leirhverir eru víða og kolsýrulaugar. Mest er hveravirknin umhverfis Hrafntinnusker og þar hefur hitinn brætt hvelfingar og hella í ísinn.
Nokkrar slóðir liggja inn á Torfajökulssvæðið. Langfjölfarnastur er vegurinn inn í Landmannalaugar en þangað nær leið í suður frá Sigöldu og önnur sem fylgir að mestu gömlu vörðuðu leiðinni úr byggð og að vaði á Tungnaá á leið í Veiðivötn. Hún er hluti Landmannaleiðar en er stundum kennd við Dómadal. Inn á hana er farið austan Búrfells. Af henni liggja slóðar til suðurs sem seinna sameinast og koma inná Fjallabaksleið. Þekktust er leiðin í Hrafntinnusker en hún fer hátt og er ekki opnuð fyrr en í ágúst. Annars má segja að bílvegir séu aðeins í jaðri hins eiginlega Torfajökulssvæðis.
Þarna er land göngumannsins. Ein vinsælasta gönguleið fjallafólks, Laugavegurinn, er milli Landmannalauga og Þórsmerkur, alls um 55 km leið. Laugavegurinn er gjarnan genginn á 4 dögum og er þægilegra að byrja í Laugum (ca 600 m hæð) og enda í Þórsmörk (ca 240 m h.y.s.) en að ganga stöðugt á brattann. Hlaupagikkir hafa farið á milli á innan við 5 klukkutímum. Þarna er stikuð leið með göngubrúm á helstu ám og fjallaskálar við Hrafntinnusker, Álftavatn, í Hvanngili og í Emstrum. Annars er landið ósnortið að sjá og án mannvirkja.
Virkjunarkostir
Margir virkjunarkostir hafa verið lauslega kannaðir á Torfajökulssvæðinu. Í 1. áfanga Rammaáætlunar voru metnir virkjunarkostir við Brennisteinsöldu rétt ofan Landmannalauga, í Háugiljum í 1.100 m hæð í fjalllendinu utan í Hrafntinnuskeri suðaustanverðu, í Reykjafjöllum austan- og vestanverðum, og í Ljósártungum. Öllum þessum virkjunum fylgdi verulegt rask og mikil sjónmengun. Að öllum líkindum yrði orkan leidd til vesturs og bæði háspennulínur og vegi yrði að leggja um langan veg yfir mjög mishæðótt og ógreiðfært land sem nú er nánast ósnortið. Vegalagning myndi valda gífurlegu raski sem erfitt yrði að fela og líklega verða mjög viðhaldsfrek. Háspennulínur og möstur myndu gjörbreyta sjónrænni upplifun af náttúru og landslagi.
Þóra Ellen Þórhallsdóttir
